Het Beeldende Kunstjournaal – Over Oorlog en Vrede

Over Oorlog en Vrede

een terugblik in de beeldende kunst

Gelijktijdig met de presentatie van de Collectie Jef Diederen Venlo heeft Museum van Bommel van Dam te Venlo ook een omvangrijke tentoonstelling samengesteld: ‘Over Oorlog en Vrede’. Negentien kunstenaars, uit Nederland en buitenland, geven in hun werk een artistieke visie op de Tweede Wereldoorlog. Dat is een aangrijpend visueel document geworden. In de stilte van de grote zalen wordt deze oorlog opnieuw zichtbaar. Centraal in deze tentoonstelling staat het werk van de Israëlitische kunstenaar Joseph Semah.

Door Wim Adema

De bevrijding van West-Europa vond voor een deel reeds op 6 juni 1944 plaats, maar de deportatie van de Joden ging nog door tot na de winter van 1945. Claude Lanzman, filmregisseur, filosoof en schrijver, maakte destijds een grote documentaire over deze Holocaust. De ontering, marteling en menselijke vernietiging door de nazi’s verbijsterde de wereld.

Beeldend kunstenaars proberen steeds opnieuw, ook in deze tijd, dit menselijke drama uit te beelden. In Museum van Bommel van Dam zijn een aantal werken nu bij elkaar gekomen in de tentoonstelling ‘Over Oorlog en Vrede’.

Joseph Semah, ‘YeRUShaLaiM HaRIM SaVIV IaH’, (Jerusalem surrounded by mountains), 1987, mixed media. Collectie kunstenaar.

Deelnemende kunstenaars zijn: Armando, Jef Diederen, Wim de Haan, Aad de Haas, Frank van Hemert, Ger Lataster, Anselm Kiefer, Michael Kiernan, Han Kuijs, Mathieu Knippenbergh, Raquel Maulwurf, Thom Puckey, Joseph Semah, Agata Siwek, Ton Slits, Pierre van Soest, Shinkichi Tajiri, Julia Winter en Hans de Wit.

Joseph Semah
De installaties van de Israëlitische kunstenaar Joseph Semah nemen een centrale plaats in op deze expositie. Direct bij binnenkomst wordt men betrokken bij zijn werk. Onder grote vierkanten glasplaten liggen de lichamen van honden bij elkaar, alsof men naar hun graf kijkt: ‘JeRUShaLaim HaRIM SaVIV LaH Jerusalem surrounded by Mountains’ (1987). Semah laat in dit werk de vernietiging van de synagoge zien tijdens de Kristall-nacht op 9 oktober 1938. De glasplaten lijken op ongevallen ‘muren’ die het leven, in dit geval de honden, gedood hebben.

Aan een grote lange witte wand hangen 54 kleine lijsten met steeds twee afbeeldingen verticaal onder elkaar. De titel ‘JeRUShaLaim’ wordt steeds herhaald. Elke lijst bevat twee boven elkaar geplaatste af-

beeldingen, een zwarte schoorsteen, een barak, Heideggers hut, zwarte bloemen, een diepzwart landschap, een pianovleugel, het is steeds een beeld en tegenbeeld. Witte borduurdraden doorbreken impulsief de compositie-symmetrie van de afbeeldingen. Zij vormen een poëtische verzachting van de zwarte beelden.

Op een lange donkerbruine tafel staat een roestkleurige ijzeren kampbarak, aan alle kanten gesloten, ontoegankelijk van karakter. Aan de onderkant hangt de voorzijde van deze barak als een tafelkleed naar beneden. De titel van het werk is ‘Het traceren van Martin Heideggers hut en Paul Celans wolken’ (2011).

Anselm Kiefer, ‘Argonauts’, 2014, lood, 15 x 15 x 15 cm. Bruikleen Livingstone Gallery, Den Haag.

De dichter Paul Celan ging op pelgrimstocht naar de hut van Heidegger in het Schwarzwald en schreef daarover de volgende tekst in het gastenboek:

Ins Hüttenbuch mit dem Blick
Auf der Brunnen stern, mit einer
Hoffnung auf ein kommendes Wort
Im Herzen

In de werken van Joseph Semal komt men teksten tegen die spreken over ‘As one dies, so dies the other’.

Verwoesting, Night raid en Gefechtsfeld
De houtskool-/pasteltekeningen van Raquel Maulwurf benaderen op een dramatische wijze de nachtelijke luchtgevechten. ‘Night raid’ uit 2014 is een lang horizontaal werk, waarop men een nachtelijke impressie ziet van zwart getekend oorlogsgeweld. De donkere nacht wordt opgeschrikt door meedogenloze lichtflitsen. Als toeschouwer kan men de luchtaanval als het ware zelf meemaken. Van Anselm Kiefer is een heel klein vliegtuig van lood aanwezig (‘The Arganouts’, 2014). Het toestel lijkt gesmolten door de hitte en toont geen enkele ingang. Een propeller hangt zonder functie uit de neus en het geheel oogt als een gesmolten restant uit de Tweede Wereldoorlog. Het grote schilderij van Ger Lataster, ‘Dag der overwinning’ (1985), imponeert door haar kleur en abstracte kracht. Een wapperende rode vlag, vage donkere lijnen van een menselijke figuur en vlakken met zwarte verf, verdrongen door witte toetsen, geven een complex beeld van de overwinning.

Verontrustende woorden en beelden
Jef Diederen schrijft: ‘Mij verontrust dat het fascisme is blijven bestaan en af en toe door de materiële welstand heen breekt’. Shinkichi Tajiri tekende met inkt op papier een grote robotachtige krijger met automatisch geweer die hoog en agressief uittorend boven een lange grijze horizonlijn aan de onderkant van het papier. Met ‘Gefechtsfeld’ uit 28.5.86 laat Armando in een zwart geverfd robuust landschap de actie en heftigheid zien van de oorlog. De tentoonstelling Over Oorlog en Vrede is een aangrijpende ervaring. Men wordt als bezoeker omringd door kunstenaars die zonder pardon het drama van oorlog en vrede verbeelden. Wij worden deelgenoot van de vernietiging van mensen en een totale verwoesting.

Shinkichi Tajiri, ‘Z.t.’, 1966, inkt op papier, 64 x 80 cm. Collectie Museum van Bommel van Dam.

Oorlog en Vrede, t/m 6 september 2015, Museum van Bommel van Dam, Deken van Oppensingel 6, Venlo. Website: www.vanbommelvandam.nl.